Lunes, Disyembre 24, 2018

Kwento - Karapatang pantao, due process, at tokhang

KARAPATANG PANTAO, DUE PROCESS, AT TOKHANG
Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Bang! Bang! May umalingawngaw na namang malakas na putok ng baril. Aba’y may natokhang na naman ba? Iyan ang agad katanungan sa isipan ko, lalo na’t ilang taon na rin nang ilunsad ng pamahalaan ang tokhang, na umano’y pagpapasuko sa mga nagdodroga o adik. Subalit kadalasang napapatay ay mga maralita, at hindi malalaking isda.

Kaya lumahok ako sa pagkilos ng iba’t ibang grupo sa karapatang pantao, tulad na pagkilos ng Philippine Alliancde of Human Rights Advocates (PAHRA) at ng grupong IDefend.

Sa isang pagkilos nitong Disyembre 10, sa ika-71 anibersaryo ng pagkakadeklara ng Universal Declaration of Human Rights (UDHR) o Pandaigdigang Pahayag sa Karapatang Pantao, nagsalita ang ilang inang nawalan ng anak dahil pinaslang na lang ng mga pulis. Sinabi ni Issa sa rali habang tangan ang mikropono:

“Hindi ko nauunawaan noon kung bakit may mga ganitong rali. Subalit ngayon, naiintindihan ko. Ito’y malayang pagpapahayag. Subalit walang kalayaan sa kalagayang marami sa atin ang naghihirap. Tapos ay papatayin pa ng kapulisan ang aking anak na binatilyo. Nasaan ang hustisya! Bakit basta na lang nila binaril ang aking anak? Sana’y tinanong muna at kinausap nila ang aking anak, imbes na barilin na lang nila ng walang awa. At saka ano ang sinasabi nilang may baril ang anak ko? Walang ganyan ang anak ko. Matinong anak si Isidro ko.”

Isa ring nagsalita si Aling Ingrid, “Ang anak kong si Isko ay basta na lang binaril habang kausap ang mga kaibigan at kapitbahay niya doon sa aming sala, Bakit? Nasaan ang wastong proseso ng batas? Nasaan ang sinasabing due process. Kung may droga ang anak ko, sana, hinuli nila at sinampahan ng kaso sa korte. Hindi ang ganyang basta na lang nila babariling parang hayop. Hindi hayop ang anak ko!” Nanggagalaiti niyang sabi sa rali.

Hanggang ako naman ang tinawag bilang sekretaryo heneral ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML) at sekretaryo heneral din ng Ex-Political Detainees Initiative (XDI). Nabigla ako sa pagtawag. Hindi ako namatayan. Subalit bilang lider ng samahan, tumayo ako sa harapan upang magtalumpati. Sabi ko, “Isang taaskamao pong pakikiramay sa lahat ng mga inang naulila dahil sa Giyera Laban sa Droga. Ngayong Pandaigdigang Araw ng Karapatang Pantao, singilin natin ang pamahalaang ito sa kawalan ng paggalang sa buhay, at kawalan ng maayos na proseso ng batas. Sadyang mali na basta na lang kunin ang buhay ng isang tao. Laging sinasabi ng pangulo na sila’y collateral damage. Subalit buhay at karapatan ang pinag-uusapan dito. Hindi na maibabalik ang buhay nila. Dapat may managot sa mga basta na lang pinaslang, at inaakusahan pang nanlaban. Hustisya sa mga namatay!” 

Gumagaralgal ang aking boses. Di ko na rin nakuhang basahin pa ang inihanda kong tula, dahil ako’y sadyang naluluha. Bakit kailangang may mamatay sa gayong paraan? Di ba’t problema sa kaisipan ang pagdodroga? Kaya dapat lunasan ito ng serbisyong medikal? Narinig ko pang ang pagpaslang daw sa mga adik ay kailangan daw upang di sila makagawa ng krimen. Tama ba iyon? Ah, sa isang digmaan ay may tinatawag na preemptive strike sa mga kalaban upang pahinain ang pwersa nito. Maraming katanungang dapat masagot. Maraming buhay na nawala ang sumisigaw ng hustisya. Maraming dapat managot sa mga pangyayaring ito, lalo na ang pangulong nagdeklara ng giyerang ito na nakikitang War on the Poor dahil pawang mahihirap ang mga napaslang.

Hawak ng mga kasamang raliyista ang larawan ng mga batang namatay sa giyera laban sa droga, tulad nina Althea Barbon, 4, namatay noong Setyembre 1, 2016; Danica Mae Garcia, 5, na namatay noong Agosto 23, 2016; Francis Mañosca, 5, na napaslang noong Disyembre 11, 2016; San Niño Batucan, 7, na napaslang noong Disyembre 3, 2016; at marami pang iba. Sa edad nila’y tiyak hindi pa sila nagdodroga ngunit pinaslang ng mga berdugo. Sadyang biktima lang sila. May litrato rin doon si Kian Delos Santos, 17, na napaulat na bago napaslang ay narinig na isinisigaw: “Huwag po! May eksam pa po ako bukas!” 

Nakakatulala ang eksenang iyon sa rali. Kailan ba makakamit ng mga inang namatayan ng anak at asawa ang isinisigaw nilang katarungan? 

Takipsilim na nang tinapos namin ang programa sa pamamagitan ng pagsisindi ng mga kandila sa harap ng mga larawan ng mga walang kalaban-labang biktima ng karumal-dumal na krimen.

Umuwi akong di mapalagay. Subalit pinatibay nito ang prinsipyo ko upang talagang ipaglaban ang karapatang pantao at due process, habang naaalala ang mga sinabi ng mga inang nagtalumpati roon.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Disyembre 2018, pahina 12-13.

Martes, Nobyembre 27, 2018

Kwento - Huseng Batute, Asedillo at ang wikang Filipino


HUSENG BATUTE, ASEDILLO AT ANG WIKANG FILIPINO
Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Sa paglalathala nating muli ng pahayagang Taliba ng Maralita bilang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), nais nating kilalanin ang isa sa mga magigiting na makata ng bayan - si Jose Corazon de Jesus o Huseng Batute. Nasa wikang Filipino ang ating pahayagan. Nasa wikang madaling maunawaan ng ating mga kapwa maralita. Kaya yaong mga Pinoy na Ingleserong nangungutya sa wikang Filipino na wikang bakya ay dapat nating tuligsain. Kaya mahalaga ang muling pagkilala, bukod sa makatang si Gat Francisco Balagtas, kay Huseng Batute, na siyang unang Hari ng Balagtasan noong 1925.

Napagkwentuhan nga namin iyan ng lider-maralitang si Mang Isko, na tumutula rin naman. Sabi niya sa akin, “Alam mo, Igor, dapat namang kilalanin din ng pamahalaan ang kahalagahan ni Jose Corazon de Jesus bilang tagapagtanggol ng wikang Filipino. Nabasa mo ba ang tula niya laban sa isang gurong Amerikana? Tinuligsa niya iyon ng patula dahil kinagagalitan nito ang mga estudyanteng nagta-Tagalog.”

“Anong magandang mungkahi mo?” Tanong ko.

“Aba’y sa Nobyembre 22 ay kaarawan niya, maanong magdeklara naman ang pangulo na kilalanin si Huseng Batute sa kanyang kaarawan. O kaya ay kilalanin ang kanyang kaarawan bilang Pambansang Araw ng Pagtula, Tulad ng pag Abril ay sinisimulan ng bayan ang Buwan ng Panitikan sa mismong kaarawan ni Balagtas, Abril 2. Bagamat dapat Abril 1 hanggang Abril 30 ang Buwan ng Panitikan. Ang Abril 1 kasi ay April Fool’s Day. Kaya ang pagsalubong lagi sa Buwan ng Panitikan ay sa kaarawan ng ating dakilang makatang si Balagtas.” Ani Mang Isko.

“Maganda po ang inyong mungkahi. Tulad rin pala iyan ng naging karanasan ni Teodoro Asedillo, na isang guro sa Laguna, bago nakilalang rebelde. Tinuruan niyang maging makabayan ang mga estudyante niya, at pinagalitan siya ng punong gurong Amerikano dahil sa pagtuturo ng wikang Filipino, kaya siya tinanggal.” Sabi ko sa kanya.

“Maalam ka pala sa kasaysayan,” tugon ni Mang Isko. “Baka mas magandang buksan natin sa isang talakayan ang usaping ito. Pagkilala kina Jose Corazon de Jesus at Teodoro Asedillo bilang mga bayani ng wika. Mungkahi kong magpalaganap tayo ng kampanyang lagda upang ideklarang Pambansang Araw ng Pagtula ang kaarawan ni Batute, kasabay ng kampanyang pagkilala kina de Jesus at Asedillo bilang mga bayani ng wikang Filipino, na nauna pa kay Manuel L. Quezon, na siyang Ama ng Wikang Pambansa.”

“Sige po.” Tugon ko. “Napanood ko kasi ang pelikulang Asedillo ni Fernando Poe Jr., at nabasa ko ang talambuhay niya sa mga aklatan kaya po alam kong ipinaglaban niya ang ating wikang pambansa. Isusulat ko muna ang borador ng kampanyang lagda para sa dalawa. Tapos po ay magpatawag tayo ng pulong ng samahan. Yayain din natin ang iba pang samahan upang sumama sa kampanyang ito. Magpatawag na po tayo ng pulong sa Sabado.”

“Ayos iyan. Ipatawag mo na.” Sabi ni Mang Isko sa akin, kaya masigla kong ginampanan ang para sa akin ay makasaysayang usapin.

Pagdating ng araw ng Sabado, ikalawa ng hapon, nagsidatingan na ang mga lider at kasapian ng samahan. Sinimulan ko ang usapin.

“Nag-usap kami ni Pangulong Isko upang maglunsad tayo ng isang malawakan at makasaysayang kampanya. Lalo’t marami rin sa inyo ay paminsan-minsang gumagawa ng tula. Una, kampanyang lagda upang ideklarang Pambansang Araw ng Pagtula ang kaarawan ni Huseng Batute at gawing bayani ng wikang Filipino sina Jose Corazon de Jesus at Teodoro Asedillo sa pagtatanggol ng ating wika laban sa mga dayo.”

Tumugon si Mang Igme, “Okay iyan. Subalit dapat dalhin natin sa Malakanyang ang panawagang iyan bukod pa sa paggawa ng panukalang batas ng ating mga kongresista at senador. Magandang layunin iyan.”

Si Aling Isay, “Nasaan na ang mga papel para sa kampanyang lagda upang masimulan na natin. Ang galing ng inyong naisip. Kahit matanda na ako’y naaakit muling tumula, at ipagtanggol ang wikang Filipino, lalo na sa nagtanggalng kursong ito sa kolehiyo.

Natapos ang pulong na masigla ang bawat isa, dahil alam nilang para sa bayan at sa kultura at kabayanihan ang kanilang bagong layunin.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Nobyembre 2018, pahina 16-17.

Lunes, Oktubre 29, 2018

Kwento - Pagbabalik ng Taliba, pagbabalik sa Taliba


PAGBABALIK NG TALIBA, PAGBABALIK SA TALIBA
Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Higit isang dekada na rin nang mawala ako bilang staff ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML) noong Marso 2008, at nakabalik lamang sa KPML nang mahalal na sekretaryo heneral nito noong Setyembre 16, 2018.

Kaya nang mahalal ako’y agad kong sinabi kay Ka Pedring Fadrigon, ang pambansang pangulo ng KPML, na muli kaming maglabas ng dyaryo ng KPML, ang Taliba ng Maralita.

“Sige, Greg, ilathala muli natin ang Taliba ng Maralita,” ani Ka Pedring, “ikaw naman ang dating gumagawa niyan. Ikaw na humawak diyan.”

“Okay po, mas maganda po kung may kolum kayo, Ka Pedring.” Sabi ko, na sinang-ayunan naman niya.

Kaya isinama na namin sa plano ang paglalathala ng Taliba. Kung noon ay isang beses kada tatlong buwan, o apat na isyu ng Taliba kada taon, ang balak ko ay isang beses sa isang buwan upang labingdalawang isyu ng Taliba sa loob ng isang taon. Palagay ko’y kaya naman dahil sa dami ng paksang matatalakay at dami ng laban at isyung kinakaharap ang maralita.

Ang kasanayan ko bilang manunulat mula sa kampus o sa kolehiyo bilang editor ng pahayagan ng mag-aaral, hanggang sa paglalabas ng dalawang isyu ng magasing Maypagasa ng Sanlakas, hanggang sa pagsusulat at pagle-layout ng pahayagang Obrero ng Bukluran ng Manggagawang Pilipino (BMP), hanggang sa magasing Ang Masa ng Partido Lakas ng Masa (PLM), marami na rin akong karanasan bilang isang dyarista. Bukod pa ang hilig sa pagkatha ng maikling kwento at tula, alamat at pabula, at marahil sa mga susunod na panahon ay maging isang ganap na nobelista. Nais kong kumatha ng nobelang ang bida ay ang uring manggagawa. O mas pinatatampok ay ang kolektibong pagkilos ng sambayanan.

Isang maramdaming tagpo para sa akin ang ipahawak sa akin muli ang pagsusulat at paglalathala ng Taliba ng Maralita, dahil natigil na ang paglalathala ng Maypagasa, Obrero at Ang Masa, at tanging ang Taliba ng Maralita na lamang ang aking pinagsusulatan sa ngayon kaya sabi ko sa sarili ko, paghuhusayin ko ang pagsusulat dito.

Isa sa mga maikling kwentong nalathala ko sa Taliba ay ilang ulit nang nilathala sa dyaryo. Pinamagatan iyong “Ang Ugat ng Kahirapan”. Una iyong nalathala sa nalathala sa Taliba ng Maralita sa isyu ng Hulyo-Setyembre 2003, na higit labinglimang taon na rin ang nakararaan. Nalathala rin iyon sa pahayagang Obrero ng BMP, bandang 2007 o 2008 (wala na akong sipi niyon), sa magasing Ang Masa ng Partido Lakas ng Masa (PLM) noong Oktubre 2011, at sa muling paglathala ng Taliba nitong Setyembre 2018, sa nakaraang isyu lang.

Ang una ngang Taliba ng Maralita na ginawa ko ay ang isyung Abril-Hunyo 2001, ilang buwan matapos paslangin si Ka Popoy Lagman, na dating pangulo ng BMP. Ang pagtalakay sa kanya ng isang tagasugid na tagahanga ay nalathala sa Philippine Daily Inquirer noong Pebrero  14, 2001, na isinalin ko sa wikang Filipino, at siyang tampok na balita sa isyung iyon. Sa pahina 4 din ng isyung iyon ay isinulat ko naman ang talambuhay ni Ka Popoy Lagman.

Malaking bagay na nakabalik ako sa Taliba ng Maralita, dahil nga wala na akong pinagsusulatang pahayagan sa kasalukuyan, dahil hindi na rin sila nagtuloy. At dito sa Taliba, bilang bagong sekretaryo heneral ng KPML, ay pag-iigihan ko na ang bawat pagsusulat ng sanaysay, pahayag ng KPML, pananaliksik ng mga balita’t batas hinggil sa isyu ng maralita, maikling kwento at tula. Kaya asahan ninyo ang aking pagsisikap upang mapabuti ang ating munting pahayagan ng maralita.

Baka rito sa Taliba ng Maralita ko masulat ang pangarap kong nobelang naiisip kong sulatin, isang nobelang hinggil sa maralita, manggagawa, mga api, at pinagsasamantalahan sa lipunan. Nobelang kakampi ng masa para sa karapatang pantao at panlipunang hustisya.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Oktubre 2018, pahina 18-19.

Kwento - Sa relokasyon, may poso, walang tubig, may poste, walang kuryente

SA RELOKASYON, MAY POSO, WALANG TUBIG, MAY POSTE, WALANG KURYENTE
Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Napag-uusapan nang madalas ng mga maralita ang kalagayan sa mga relokasyon. Akala nila’y tutuparin ng pamahalaan ang mga pangako nito pag nadala na sila sa relokasyon, subalit kabaligtaran pala ang lahat.

Si Ipe, na dating mandaragat sa Navotas, at ang kanyang pamilya, ay nadala sa isang relokasyon sa Towerville, sa kabundukan ng San Jose del Monte sa lalawigan ng Bulacan. Bukod sa may kalayuan na, mahal pa ang pamasahe, nailayo pa sila sa pinagkukunan ng ikinabubuhay, Aba’y saan naman nila gagamitin ang kanilang mga bangka doon sa kabundukan?

Ani Ipe, nang minsang dinalaw ko sila sa Towerville, “Ang hirap dito sa kalagayan namin, dinala kami rito sa talahiban. Kami pa ang nagtabas ng mga damo, nagpatag ng lupa, hanggang matayuan ng bahay. Talagang literal na itinapon kami ritong parang mga daga. May nakita nga kaming poso rito subalit walang tubig. May mga poste ng kuryente subalit walang kuryente. Ang matindi pa, malayo ang palengke, na lalakarin mo pa ng ilang kilometro upang makabili. Buti nga sa ngayon, nagtayo ng munting tindahan si Mareng Isay kaya nakakabili na kami ng pangangailangan. Bagamat medyo mahal dahil kinukuha pa sa malayo.”

“Kaytindi po pala ng inyong nararanasan.” Sabi ko.

Naroon din si Isko, na agad sumabat sa usapan. “Siyang tunay, Igor, nagbago talaga ang buhay namin. Mula sa pagiging mandaragat ay nagmistula kaming pulubi ritong nanghihingi ng limos. Mabuti ‘t maayos ang pamumuno ni kasamang Ipe sa amin, kaya kami’y nagtutulungan dito. Sayang nga lamang ang aming mga bangkang pinaghirapan naming pag-ipunan upang makapangisda’t mapakain ang aming mga anak.”

“Tara muna sa tindahan ni Isay at nang makapagmeryenda,” yaya ni Mang Ipe. Tumango naman ako at sumunod.

“May kanton diyan, ipagluluto ko kayo,” ani Aling Isay. “Maigi’t napadalaw ka sa amin, Igor. Kaytagal na ring di tayo nagkausap. Kumusta na nga pala ang KPML?”

“Mabuti naman po. Nahalal po pala akong sekretaryo ng KPML nitong Setyembre. Si Ka Pedring pa rin po ang nahalal na pangulo.” Ang agad ko namang tugon.

“Alam mo, mahirap talaga ang mapalayo sa kinagisnan mong lugar.” Ani Aling Isay. “Kung di ako magtitinda-tinda, aba’y gutom ang aming aabutin dito ng mga anak ko.”

Patango-tango lamang ako sa kanilang ikinukwento, dahil dama ko na’y di na mapalagay. Bakit ganoon? Natahimik ako  ng ilang sandali. At nang magkalakas ng loob na akong magsalita ay saka ako nagtanong.

“Di po ba nakalagay sa UDHA, sinumang nilagay sa relokasyon ay may pangkabuhayan. Ano na pong nangyari roon?”

Napailing si Inggo, na kanina pa nakikinig, “Sa totoo lang, iyan din ang inaasahan namin. May pangkabuhayan. May trabahong magigisnan. Subalit wala, wala. Gaya nga ng nabanggit kanina ni Ipe, para kaming mga dagang basta itinaboy dito. Kami pa ang nagpaunlad ng komunidad na ito nang walang anumang tulong mula sa gobyerno.”

Iniabot na ni Aling Isay ang niluto niyang pansit kamton. Tigisa kami nina Mang Ipe, Isko at Inggo. Tahimik lang kaming kumain, habang nagpatuloy sa pagkukwento naman si Aling Isay.

“Malayo pa ang iskwelahan dito. Sana’y nag-aaral pa ang mga anak ko. Sana, may maitayo nang paaralan sa malapit upang makapag-aral muli sila. Pati ospital, para naman sa mga maysakit. Malayo din kasi ang health center na malapit. Nasa kabilang barangay pa.”

Hindi pa ako tapos kumain ay nakahanda na ang aking munting kwaderno at isinulat ko ang mga sinabi nila. Maya-maya’y narinig ko na lang sa radyo ni Aling Isay sa tindahan ang awitin ni Gary Granada, na pinamagatang Bahay.

“Parang pinagtiyap ng pagkakataon, kumakanta ng Bahay si Gary Granada,” sabi ko, “na para bang patunay ng mga sinabi po ninyo.”

“Ay, oo,” sagot ni Mang Ipe, “pag ninamnam mo ang kahulugan ng kantang iyan, parang kami noong nagsisimula pa lang dito.”

Maya-maya, nang matapos nang kumain ay nagpaalam na ako. “Tuloy po muna ako, pupuntahan ko pa po sina Ate Fely at si Neneng sa kanilang bahay. Mangungumusta rin po.”

“Sige, Igor, mabuti at nabigyan mo kami ng isyu ng pahayagang Taliba ng Maralita, at may mababasa kami tungkol sa mga ginagawa ng KPML. Pakikumusta mo na lang kami kina Ka Pedring.” Ani Aling Isay. “Ingat ka, at baka ka gabihin sa daan. Mahaba pa ang lalakarin mo.”

Tumango ako, “Salamat po, ingat din po kayo.”

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Oktubre 2018, pahina 18-19.

Sabado, Disyembre 23, 2017

Ngayon SILA ANG naka #KAMPO

Ngayon SILA ANG naka #KAMPO
Benito E. Molino
Disyembre 23, 2017

Wasak ang kanilang kapaligiran,
Halos wala na silang kabuhayan,
Subalit ang lokal na pamahalaan,
Hindi pansin kanilang karaingan.

Mga ahensiyang pangkalikasan,
Iisa lamang ang kanilang alam,
Makalakal ang mineralis ng bayan,
Madelubyo man ang mamamayan.

Tuwang-tuwa ang mga minahan,
Na kontrolado ng mga gahaman,
Umapaw man ang kanilang yaman,
Wawasakin pa din ang kapaligiran.

Bayang biktima ng kasakiman,
Ngayon ay nagkaisa't lumalaban,
Para mabawi kanilang kabuhayan,
at ang winasak nilang kapaligiran.

Ngayon ay nagka #KAMPO sa DENR,
Naninindigan para sa karapatan,
Pagkaitan man sila ng tubig at ilaw,
Magtitiis, hanggang magtagumpay.

Sina Mario, Bob, Bacho, Badong, Herman,
Ed-win, Cris, Dan, Romy't mga kabataan,
Suportado pa ng mga kababaihan,
Patuloy silang nagtitiis, lumalaban.

Ang laban nila ay laban ng buong bayan,
Nang mapanirang mina ay matuldukan,
Nang mabawi na nawalang kabuhayan,
at tubig sa batis ay muling lilinaw.

Tara na at sa kanila'y makikapit-bisig,
Nang panalo ng bayan ay mapalapit,
Tara na, tapusin na ang paghihinagpis,
Tapusin na ang mga sintonadong awit.

Huwebes, Hunyo 22, 2017

tula ni Doc Ben

Dukha... Ibangon mo ang Bansa
Dukha,
Likha ka ng mga mapagsamantala.
Dukha,
Pinagkakikitaan ka ng mga lider ng bansa.
Dukha,
Dala mo ay nalinlang na paniniwala.
Dukha,
Kapag nag-aklas ka, laban mo ay hindi makabansa.
Dukha,
Biktima ka lagi ng mga mapagsamantala, dayuhan man o salitang likas ang kanilang wika.
Dukha,
sa pamumuno ng mga huwad, mananatili kang dukha.
Dukha,
Nasa iyong mga kamay ang pagbabago at pag-unlad ng bansa.

Benito E. Molino

Martes, Hunyo 20, 2017

Ang mga babasahing pambatang "Ang Paghahanap" at "Ito ang Diktadura"


ANG MGA BABASAHING PAMBATANG "ANG PAGHAHANAP" AT ANG "ITO ANG DIKTADURA"
ni Gregorio V. Bituin Jr.

Mayo 25, 2017 ay isa ako sa mga dumalo sa paglulunsad ng aklat na "Ang Paghahanap" na ginanap sa pambansang tanggapan ng Commission on Human Rights (CHR) sa Lungsod Quezon. Ang paglulunsad ay pinangunahan ng grupong FIND (Families of Victims of Involuntary Disappearance) at ng AFAD (Asian Federation Against Involuntary Disappearance). Ang aklat na "Ang Paghahanap" ay sinulat ni Gng. Nilda Lagman Sevilla at ang mga larawan naman ay iginuhit ni Ryan John L. Tresvalles. Binubuo ito ng 28 pahina na puno ng larawan, na nasa wikang Filipino at may salin sa Ingles. May sukat itong 7" x 9". Inilathala ito ng Gorilla Printing. Si Gng. Sevilla ay kapatid ng hanggang ngayon ay nawawalang si Atty. Hermon Lagman, na dinukot noong 1977, sa panahon ng diktadurang Marcos. 

Hunyo 12, 2017, kasama ang apat pang kasapi ng grupong Block Marcos, ay dumalo rin ako sa paglulunsad ng limang aklat na pambata sa ikalimang palapag ng Gateway sa Cubao, Lungsod Quezon, subalit isang aklat lamang ang aking binili, na may pamagat na "Ito ang Diktadura".  Ang aklat na ito naman ay sinulat ni Equipo Plantel at ang mga larawan naman sa aklat ay iginuhit ni Mikel Casal. Ito naman ay aklat ng salin mula sa wikang Espanyol, binubuo ng 52 pahina, at may sukat na 7" x 8 1/4".  Ang apat na aklat-pambatang kasabay nitong inilunsad ay ang " "Mga Uring Panlipunan" na salin mula sa Espanyol, "Ang Kaibigan Kong si Mabini" na hinggil sa bayaning si Apolinario Mabini, "Ang Lakambini at Ako" na hinggil kay Gregoria de Jesus na asawa ni Gat Andres Bonifacio, at "Ang Maraming Ngalan ni Emilio" na tungkol naman sa bayaning si Emilio Jacinto, na siya ring may-akda ng Kartilya ng Katipunan. Inilathala ang limang aklat na ito ng Adarna House.

Binasa ko ang dalawang aklat na nasa akin: "Ang Paghahanap" at "Ito ang Diktadura". Napakagaan ng pagkakatalakay ng kwento sa "Ang Paghahanap" habang sa paraang pagpapaliwanag naman ang "Ito ang Diktadura". Kung pag-iisipan ang kaseryosohan ng paksa ng dalawang aklat, hindi mo aakalaing ang mga paksang gayong kaselan ay maisusulat bilang isang aklat pambata. Ang unang aklat ay kwento ng pagkawala ng isang minamahal noong panahon ng batas militar sa Pilipinas. Ang ikalawang aklat ay hinggil naman sa diktadura.

Napakagaan ng pagkakatalakay sa mga napakabigat na paksa. Bisitahin natin ang ilang talata sa "Ang Paghahanap":

"Buti pa sina Nina at Paulo, may tatay. Kami nina Kuya at Ate, palagi na lang naghihintay."

"Nanay, kwentuhan po ninyo ako tungkol kay Tatay."

"Ang tatay Mario mo ay isang mapagmahal na ama. Pangulo rin siya ng isang unyon ng mga manggagawa."

"Ano po ang ginagawa ng pangulo ng unyon ng mga manggagawa?" 

"Siya ang lider o pinuno ng samahan ng mga nagtatrabaho sa pabrika at pagawaan. Dahil hindi maayos ang pagtrato ng may-ari ng mga pabrika sa mga manggagawa, sila ay nagprotesta at nagwelga."

"KInagabihan, apat na kalalakihan na may mga baril at nakatakip ang mukha ang biglang pumasok sa ating bahay. Nilagyan ng piring ang mga mata ng iyong tatay, madaliang itinali sa likod ang kanyang mga kamay, kinaladkad palabas sa madilim na gabi at sapilitang isinakay sa puting kotse."

"Mula noon, hindi na siya umuwi. Hinanap natin sa iba't ibang lugar - sa mga kampo ng militar, sa istasyon ng pulis, pati sa mga ospital."

Sipatin naman natin ang ilang talata sa "Ito ang Diktadura":

"Parang pagdidikta ang diktadura. Sinasabi ng isang tao kung ano ang dapat gawin at sinusunod naman ito ng iba, para lamang sa kapakanan ng pagsunod."

"Ang taong nagdidikta ang siyang namumuno. Siya ang panginoon ng lahat dahil hawak niya ang lahat. Sinusuportahan ng iilan at nilalabanan ng karamihan."

"Hindi ka maaaring mag-isip para sa iyong sarili sa ilalim ng diktadura. Maaari mo lamang isipin kung ano ang pinahihintulutang isipin ng diktador."

"Ngunit hindi nila kayang labanan ang diktador. Dahil pag-aari ng diktador ang lahat: salapi, sandata, lupa."

"Ang pinakamasama pa, karaniwang nagtatagal ang mga diktadura nang maraming-maraming taon."

Sa hulihan ng aklat ay may "Pagsusulit sa Diktadura" na binubuo ng apat na tanong, at pipiliin mo ang tingin mo ay pinakatamang sagot.

Muli tayong magnilay. Mabigat ang paksa ng dalawang aklat para maunawaan ng mga bata. Subalit iyon ay isinulat para sa mga bata. Sadyang pinagbuhusan din ng atensyon ang pagguhit ng mga larawan upang mas makaakit pa sa mga bata upang bigyang pansin at basahin ang aklat.

Sa maagang edad ba'y dapat na nilang matutunan ang gayong mga mabibigat na paksa? Para bagang hinuhutok ng mabilis ang edad ng bata upang ipaunawa agad sa kanila ang mabibigat na paksa. Na dapat sana'y sa kolehiyo pa nila mas magandang pag-aralan dahil sa panahong iyon ay mas mauunawaan na nila ang mga paksang iyon. Subalit bakit nga ba isinulat ang mga children's books na iyon?

Karaniwan ay iba kasi ang pagkakaunawa natin sa child, sa adolescent, sa teenager, o sa young adult (o kabataan). Sa madaling salita, iba ang bata sa kabataan. Para bagang pag sinabi nating child ay wala pa sa hustong gulang. Sa biglang tingin, ang bata (o child) ay yaong nasa elementarya na nasa edad 6 hanggang 12. Ang teenager naman na kabilang din sa adolescence, dahil sa salitang "teen" ay mula sa edad na thirteen hanggang nineteen. 

Subalit magsaliksik tayo. Ang adolescence ay mula 10 hanggang 19, batay sa WHO. (This period of development corresponds roughly to the period between the ages of 10 and 19 years, which is consistent with the World Health Organization's definition of adolescence.) Ang young adult ay yaong makalampas na sa nineteen, o edad 20 hanggang 39, batay naman ito sa Erikson's stages of psychosocial development. 

Subalit sa United Nations Convention on the Rights of the Child, ang child ay nangangahulugang "a human being below the age of 18 years unless under the law applicable to the child, majority is attained earlier. This is ratified by 192 of 194 member countries. Biologically, a child is generally anyone between birth and puberty."

Kaya kung pagbabatayan ang edad, ang mga children's book tulad ng "Ang Paghahanap" at "Ito ang Diktadura" ay hindi lamang para sa mga batang akala natin ay yaon lamang nasa antas-elementarya, kundi kabilang na rin yaong mga teenager na nasa high school. Mga child din sila, bagamat sa tingin natin ay teenager na sila.

Iba rin kasi ang children's book kung ikukumpara sa mga teenage books, lalo na sa mga gumagamit ng wattpad. Kaiba rin ang young adult fiction. Ayon sa Wikipedia, "Young adult fiction or young adult literature (YA) is fiction published for readers in their youth. The age range for young adult fiction is subjective. Some sources claim it ranges from ages 12-18, while authors and readers of "young teen novels" often define it as written for those aged 15 to the early 20s. The terms young adult novel, juvenile novel, teenage fiction, young adult book, etc., refer to the works in this category."

Ayon naman sa britannica.com, hinggil sa children's literature, "All potential or actual young literates, from the instant they can with joy leaf through a picture book or listen to a story read aloud, to the age of perhaps 14 or 15, may be called children. Thus “children” includes “young people.” Two considerations blur the definition. Today’s young teenager is an anomaly: his environment pushes him toward a precocious maturity. Thus, though he may read children’s books, he also, and increasingly, reads adult books. Second, the child survives in many adults. As a result, some children’s books (e.g., Lewis Carroll’s Alice in Wonderland, A.A. Milne’s Winnie-the-Pooh, and, at one time, Munro Leaf’s Story of Ferdinand) are also read widely by adults."

Subalit may magandang pagtalakay sa britannica.com. Ayon dito, "In the term children’s literature, the more important word is literature. For the most part, the adjective imaginative is to be felt as preceding it. It comprises that vast, expanding territory recognizably staked out for a junior audience, which does not mean that it is not also intended for seniors."

Ibig sabihin, kahit ang mga aklat na "Ang Paghahanap" at ang "Ito ang Diktadura" ay mga children's book, ang mahalaga ay book ito, na maaaring basahin ng mga bata, kabataan, tigulang (o nasa hustong gulang), at mga matatanda.

Magaan ang pagtalakay sa mabibigat na paksa. Subalit nag-iiwan din sa mga mambabasa ng mga katanungan.

Sa huling yugto ng "Ang Paghahanap" ay nakita na ang bangkay ng nawawala. 

"Kumpirmado na po ang lugar kung saan inilibing si Ka Mario. Tuloy na po ang exhumation sa darating na linggo."

"Sasama ako sa paghukay ng mga labi ni Mario. Pagkatapos ilibing natin siya sa Antipolo."

At ito naman ang binasang liham ni Bituin, ang anak ni Ka Mario:

"Mahal kong Tatay, matapos kang mabigyan ng isang disenteng libing, makalilimutan ko na ba ang matagal na hinintay na paglalambing sa iyong piling. Ang laban para sa katarungan, maibabaon ba sa libingan?"

At sa paghuling bahagi naman ng "Ito ang Diktadura" ay ito ang isinalaysay:

"Natatapos lamang ang diktadura kapag pumanaw ang diktador (minsan dahil pinaslang siya). O kung sapilitan siyang pinaalis sa puwesto. At agad-agad, kapag natapos na ang kuwento ng diktadura, magsisimula naman ang kuwento ng kalayaan."

Kailangan nating matamang pagnilayan ang mga huling bahagi ng bawat aklat dahil nag-iiwan iyon ng katanungan sa isip ng mambabasa. Pag nakita na ba ang bangkay ng nawawalang mahal sa buhay at nabigyan iyon ng marangal na libing ay natatapos na nga ba ang paghahanap? O kaakibat pa rin niyon ay ang paghahanap ng katarungan? Nakita na ang bangkay ngunit nakulong ba ang maysala? At pag natapos na ba ang kwento diktadura ay ganap na nga bang malaya ang bansa? Paano kung ang pumalit sa diktador ay hindi natugunan ang mga pagbabagong inaasam ng mamamayan.

Sa ating bansa, marami pang biktima ng sapilitang pagkawala o desaparesidos noong panahon ng diktadura ang hindi pa nakikita hanggang ngayon. Marami pang pamilya ng desaparesidos ang patuloy na naghahanap at umaasang balang araw ay makita nila ang kanilang minamahal, na kung hindi man buhay, ay makita man lamang ang pinaglibingan sa mga ito upang mabigyan ng marangal na libing.

Sa ngayong nagbabanta muli ang diktadura o kamay na bakal o batas militar, anong dapat gawin ng mamamayan upang mapigilan ang pagyurak sa karapatang pantao? Paano matitiyak na walang madudukot o mapapaslang dahil lamang nagprotesta lamang sa mga maling patakaran ng pamahalaan? Paano tayo lalahok at magiging aktibo sa pakikibaka laban sa mga paglabag sa karapatang pantao? O mananahimik na lang dahil sa takot o ayaw masangkot?

Ang dalawang aklat ay napapanahon at dapat basahin ng mga nagmamahal sa karapatang pantao at kalayaang kumilos, magtipon, magpahayag. Isa rin itong paraan upang ang mga tulad naming manunulat ay maging bahagi ng pagsusulat ng panitikang tumatalakay sa karapatang pantao at buhay ng maraming nakikibaka para sa pangarap na isang lipunang walang pagsasamantala ng tao sa tao.

Inirerekomenda ko pong magkaroon kayo ng kopya ng nasabing mga aklat para sa inyong pamilya, mga kamag-anak at mga kaibigan.