Martes, Abril 20, 2021

Pagtagay

PAGTAGAY

paminsan-minsan, kailangan din nating tumagay
di lang upang magdiwang kundi ang makapagnilay
lalo't nangangamba sa panahong di mapalagay
na di na masilayan ang gintong uhay ng palay

maanong kayraming mga kwentong di nalilingid
na dahilan ng lumbay habang luha'y nangingilid
tumatagay ng mag-isa't nagkukulong sa silid
sa paunti-unting pagmumuni'y may nababatid

huwag mong kunin ang lubid, huwag magpatiwakal
lalo't naglalaro ang mga daga sa imburnal
dapat bukas na matwid ang sa isip mo'y kumintal
kaya huwag mong talikuran ang magandang asal

sige, tagay pa, tagay ng tagay hanggang malasing
at sa iyong pag-iisa'y tuluyan kang humimbing
anumang lumbay ay huwag mong isiping parating
at sasalubong ang magandang araw sa paggising

- gregoriovbituinjr.

Ang kahulugan ng buhay

ANG KAHULUGAN NG BUHAY

inaamin ko, dati akong makata ng lumbay
mas mahalaga sa akin ang kahulugan ng buhay,
ang pagsisilbi sa masa, iyon ang mas may saysay
kaysa pribadong pag-aari't mga yamang taglay

di ako nabubuhay para kumita ng pera
o magtrabaho nang utang ay bayaran tuwina
wala sa pangungutang at pagkita ang esensya
ng buhay, kundi ang magsilbi sa bayan, sa masa

noon nga'y tinutula ko ang samutsaring lungkot
pagkat buhay sa mundo'y tunay na masalimuot
pagkat nananahan sa bansa'y namumunong buktot
bayang pinamumugaran ng tiwali't baluktot

anong kahulugan ng pagkasilang ko sa mundo?
ang magkaroon ng laksang pag-aaring pribado?
magkaroon ng kapangyarihan, magpulitiko?
magpayaman, magpasarap, pagkatapos ay ano?

mabuti na lang, tinahak ko'y buhay-aktibista
may kahulugan ang buhay, nagsisilbi sa masa
pinaglalabang kamtin ang panlipunang hustisya
tunay na nagpapakatao't nakikipagkapwa

kaysa mauto't maging kawal ng gobyernong ganid
na tinotokhang lamang ang inosente't kapatid
ninenegosyo ang dangal, sa sama binubulid
ng sistemang bulok na dapat tuluyang mapatid

ang pakikipagkapwa ang kahulugan ng buhay
na mga pinagsasamantalahan ang karamay
lipunang makatao ang inaadhika't pakay
ako'y aktibistang kumikilos hanggang mamatay

- gregoriovbituinjr.

Dapat lagi ka sa tama

DAPAT LAGI KA SA TAMA

dapat lagi ka sa tama
ito ang aming adhika
ipinaglalabang kusa
kung ano ang laging tama

huwag magsasamantala
o mang-aapi ng kapwa
dapat makamit ng masa
ang panlipunang hustisya

ngayon, natatandaan ko
ang bilin ng aking lolo
na lagi kang magmamano
pagkat tanda ng respeto

lola naman ay nagsabi
huwag kang magpapagabi
mahirap, baka maapi
o tumimbuwang sa tabi

sundin mo ang health protocol
at magdala ng alkohol
sa face mask man ay gumugol
basta't malayo sa trobol

igalang ang matatanda
igalang din kahit bata
igalang sinumang dukha
magsasaka't manggagawa

huwag kang basta titingin
sa mga siga't mahangin
baka bigla kang bugbugin
ng mga utak-salarin

dapat gawin mo ang wasto
ipaglaban ang prinsipyo
marangal kahit kanino
bawat isa'y may respeto

- gregoriovbituinjr.

Kaunting tulong para sa kalikasan

KAUNTING TULONG PARA SA KALIKASAN

patuloy pa rin akong gumagawa ng ekobrik
na sa mga patay na oras ay nakasasabik
gupit ng gupit ng plastik ng walang tumpik-tumpik
upang tulungan ang kalikasan sa kanyang hibik

paulit-ulit ko mang sabihing naglipana
ang plastik na basura sa laot, bahay, kalsada
ngunit tila binabalewala ito ng iba
katwiran nga'y may trak na tagahakot ng basura

bukod sa paglikha ng ekobrik, may yosibrik din
na pawang upos ng yosi naman ang titipunin
at ipapasok sa boteng plastik, isa-isahin
ah, nakakadiri naman daw ang aking gawain

ngunit nais kong may maitulong sa kalikasan
ekobrik at yosibrik ang aking pamamaraan
ayokong malunod sa upos ang ating karagatan
ayokong maging basurahan ang mga lansangan

gawing mesa't upuan ang magagawang ekobrik
pag-isipan kung anong magagawa sa yosibrik
mahalaga'y matipon ang ating mga siniksik
baka naman may makita pang solusyon sa plastik

kaunting tulong lang naman ang aking ginagawa
kaya sana layuning ito'y iyong maunawa
kung tutulungan mo ako'y huwag ngawa ng ngawa
kung nais mong tumulong, halina't gawa ng gawa

- gregoriovbituinjr.

Lunes, Abril 19, 2021

Ano nga ba ang kahulugan ng salitang "tunód"?



ANO NGA BA ANG KAHULUGAN NG "TUNÓD"?
Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Naguluhan ako nang makita ko sa UP Diksyunaryong Filipino at sa English-Tagalog Dictionary ni L. English ang kahulugan ng salitang "tunód" na kaiba sa orihinal na pagbanggit dito sa isang katutubong tula o salawikaing malaon nang nalathala.

Sa sanaysay na "Mga Diwa ng Salawikain" ni Virgilio S. Almario, na nalathala sa aklat na "Bakit Kailangan Natin si Pedro Bucaneg?" ay nalathala sa pahina 125 ang sumusunod na saknong:

Pag di ka naglingón-likód
Dito sa bayang marupok,
Parang palasô at tunód
Sa lupa ka mahuhulog.

Ang saknong na ito ang Salawikain 105 sa saliksik ni Almario sa aklat ng isang Jose Batungbacal, ang 101 Selected Tagalog Proverbs and Maxims (1937):

Dahil hindi ko maunawaan ang salitang "tunód" ay tiningnan ko agad iyon sa dalawang diksyunaryo. Ayon sa UP Diksiyonaryong Filipino, pahina 1289, ang kahulugan ng "tunód" ay: matulis at pahabang sandatang ginagamit na pambala sa busog Cf PALASÔ: ARROW, PLETSA

at sa English-Tagalog Dictionary, pahina 55, na ang Tunód ay Palasô rin, na siyang salin ng arrow.

Kung sa dalawang diksyunaryo, ang "tunód" ay palasô rin pala, bakit sa ikatlong taludtod ng Salawikain 105 ni Batungbacal ay magkasama ang palasô at tunód na animo'y magkaiba ng kahulugan?

Marahil, oo, marahil, magkaiba ang palasô at tunód sa pagtingin ni Batungbacal, dahil marahil sa kaibahan ng yari nito. Marahil ang palasô ay yari sa bakal at ang tunód ay yari sa kawayan. Na kapwa maaaring ipambala sa busog. Kumbaga, ang busog at palasô ang siyang tinatawag nating pana. Maaari din namang ang palasong bakal ay yaong gamit ng dayuhan, habang tinatawag namang tunód yaong gamit ng mga katutubo. Subalit iyon ay sapantaha ko lamang.

Maaaring sa iba, balewala ang usaping ito. Subalit sa aming mga makata o nagsusulat ng tula, magagamit namin ang tunód sa anumang tulang maaari naming magamit sa hinaharap. Lalo na kung naghahanap kami ng katugma sa aming tulang may sukat at tugma. Tingnan ang kinatha kong tanaga:

animo'y mga tuod
ang tanod na nagbuklod
nang sila'y mapaluhod
nailagan ang tunód

Kaya ang tunay na kahulugan ng salitang ito, at marahil ang pagsasalarawan mismo sa tunód, ay magandang masaliksik at malaman.

Ang planner

ANG PLANNER

binigyan kami ng planner sa isang opisina
nang sa kanilang opis nagpulong ang mga kasama
planner na animo'y kwaderno sa kapal talaga
marami kang masusulatan sa mga pahina

sa loob pa'y may talambuhay ng mga bayani
ng karapatang pantao't sa bayan nga'y nagsilbi
kung saan maraming kapwa aktibista ang saksi
upang sa bayan, pagpapakatao'y mamayani

planner din ay paalala sa itinakdang pulong
na di malilimot kahit dama'y kutya't linggatong
aba'y walang ganito sa panahon ni Limahong
ni hindi pa rin uso noong nineteen kopong-kopong

anong silbi nito kung di gagamitin ng wasto
kung di lalamnan ang mga petsang nalagay dito
kayganda ng planner upang gawain mo'y planado
kaya maraming salamat sa nag-imbento nito

sa mga takdang pulong ay walang malilimutan
gawin mo rin itong diary o talaarawan
kung saan itatala mo'y ideya't karanasan
o tipunan ng tula sa bawat petsang nagdaan

- gregoriovbituinjr.

Linggo, Abril 18, 2021

Nang mauso ang pantry

NANG MAUSO ANG PANTRY

nauso ang mga pantry habang may kwarantina
ito'y anyo ng pagbibigayan ng isa't isa
kapwa'y nag-aambagan kahit di magkakilala
sa isang pwesto'y magbigay ng anuman sa masa

halimbawa'y gulay, delata o kaya'y kakanin
upang kapwa'y di magutom ang tanging adhikain
mag-ambag ka upang ibang pamilya'y makakain
o kumuha ka upang pamilya mo'y di gutumin

lalo na sa panahon ngayong kulang ang ayuda
o madalas pa'y wala, magugutom ang pamilya
lumitaw ang kaugaliang pakikipagkapwa
kung anumang meron sila'y inaambag sa masa

mga patunay itong laganap ang kagutuman
lalo't dalawang linggong lockdown ang pinagdaanan
mga patunay din itong palpak ang pamunuan
sa pagbibigay ng tulong sa kanyang mamamayan

ang pantri'y may nakakawangking kwento noong una
napadaan ang manlalakbay sa isang sabana
kung saan mga punongkahoy ay hitik sa bunga
kumuha lamang siya ng sapat para sa kanya

nang siya'y tinanong ay kayganda ng kanyang tugon
habang halatang pagod sa paglalakbay maghapon
anya, upang iba'y makakain din, magkaroon
para sa manlalakbay na magagawi din doon

ngunit kung siya'y isang kapitalista o sakim
baka walang matira, wala nang makakatikim
dahil lahat ng bunga, mabulok man, ay dadalhin
ibebenta sa kung sino't pagtutubuan man din

sa ngayon, pantri'y inisyatiba ng mamamayan
akto dahil sa pagkukulang ng pamahalaan
prinsipyo'y magbigay ayon sa iyong kakayahan
kumuha lang batay sa iyong pangangailangan

ang prinsipyo nila'y tunay na pagpapakatao
maraming salamat sa pagbabayanihang ito
pagbibigayan mula sa puso para sa tao
sa kanila'y nagpupugay ako ng taas-noo

- gregoriovbituinjr.