Lunes, Oktubre 24, 2022

Tuliro

TULIRO

wala na naman sa huwisyo, utak ay magulo
sa dami ng alalahaning nakakatuliro
lubak-lubak ang mga daan, di pa aspaltado
kayraming atat sa tubo na di pa makuntento

ito ba'y uunahin o iyon muna'y gagawin
kayhirap kung sa trabaho'y maraming mabibitin
tadtad ng dedlayn, mga manok muna'y patukain
bago diligan ang tanim, tiyan muna'y palamnin

noon nga'y nagagawa kong sa panahon ng sigwa
ay iulat ang nakikita, agad ibalita
ngunit ngayon, dapat munang magkonsentra sa paksa
upang di sala-salabid ang talata't salita

minsan, nasa diwa'y ganyan nga ba ang manunulat
at ang makatang yaong paksa'y di makapanggulat
pagpahingahin din ang diwa sa maraming kalat
linisin ang isip upang maampat yaring sugat

- gregoriovbituinjr.
10.24.2022    

Linggo, Oktubre 23, 2022

Pagdalo sa Balik-Alindog, Bantayog



PAGDALO SA BALIK-ALINDOG, BANTAYOG
Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Isa ang inyong lingkod sa agarang tumugon sa "Balik-Alindog, Bantayog" na proyekto ng Bantayog ng mga Bayani. Kaya inabangan ko ang petsang Oktubre 22, 1pm.

Ayon nga sa paanyaya ng Bantayog ng mga Bayani: "KITAKITS! Sama na sa first cleanup day sa Bantayog ng mga Bayani Foundation! Welcome ang bata o matanda. Tayo nang maglinis para sa katotohanan. Magsuot ng tamang damit. Magdala ng gwantes. Magdala ng kaibigan."

Nagdala ako ng gwantes at basahan upang mayroong magamit naman  at hindi nakatunganga. Dumating ako roon ng ika-12:30 ng tanghali, naghintay, hindi ko mga kilala ang mga naroon. Wala ang mga taga-PAHRA, PhilRights, BlockMarcos at iba pang grupong kilala ko. Gayunman, nang makita ako ng Executive Director ng PAHRA na si Ms. Mae ay kinumusta niya ako at buti raw ay nakarating. Sa kanyang talumpati ay binanggit niya ako bilang makata na dumalo sa nasabing pagtitipon.

Nagsalita roon si Atty. Chel Diokno na siyang Chairman ng Bantayog. At nag-emcee si Jun "Bayaw" Sabayton, na nang makita ako ay sinabing "O, nandito ka pala." Naroon din si Prof. Xiao Chua, na siya ring unang kumausap sa akin, "Hindi ba, nagkasama tayo sa Climate Reality? May bago ka bang libro diyan?" Ang sagot ko'y oo. Tamang-tama naman na may dala akong 101 Poetry at Liwanag at Dilim ni Jacinto, na binili naman niya.

Naglibot muna kami sa Bantayog Museum, bago ang paglilinis. Doon kami naglinis sa harap ng Bantayog ni Inang Bayan. Habang kami'y nagwawalis ng mga kalat na dahon, ay biglang umulan kaya natigil kami sa paglilinis, na ang mga nagpatuloy ay yaong mga nakakapote. Naubusan na ng kapote kaya wala akong nakuha, na sana'y patuloy din sana ang paglilinis ko.

Sumilong muna ang mga walang kapote, at nakita ako ng isa sa mga nag-organisa na basa ang tshirt, kaya binigyan niya ako ng tshirt na pula, na may tatak na Balik-Alindog, Bantayog, na may maliit na letrang @bantayogngmgabayani sa itaas ng malalaking letra.

Dahil sa patuloy na paglakas ng ulan, tinapos na ang programa bandang ika-3:30 ng hapon. Bago matapos ang programa ay nag-interbyu pa si Jun Sabayton, at isa ako sa natawag. Tanong niya: "Bakit mahalaga ang ginagawa nating ito?" Ang naging tugon ko, "Mahalaga ang paglilinis sa Bantayog kung gaanong mahalaga rin ang kasaysayan, at linisin din natin ito sa mga historical distortion."

Ako naman ay nagpaalam na bandang ikaapat ng hapon upang umuwi. Nang makauwi na'y naghanda ako ng tula hinggil sa aktibidad na ito na taospuso kong inaalay sa bawat nakiisa.

BALIK-ALINDOG, BANTAYOG

kaygandang layunin ng Balik-Alindog, Bantayog
tanggalin yaong duming sa puso'y nakadudurog
linisin ang kasinungalingan sa bayang irog
na kay Inang Bayan ay maibalik ang alindog

pagmamahal sa bayan ang paglinis nito ngayon
simbolo ng paglaban sa historical distortion
ating handog sa mga susunod pang henerasyon
mula sa mga pasakit, bayan ay maiahon

pagkilos ito ng mamamayang kumakandili
sa katotohanang ipinaglalabang matindi
sa mga naging martir na sa bayan ay nagsilbi
sa nakatayo nang Bantayog ng mga Bayani

ah, ibalik ang alindog ng Bantayog na ito
sagisag ng laksang buhay na naisakripisyo
para sa bayan, hustisya't karapatang pantao
sa sama-samang pagkilos ay kakamting totoo

- gregoriovbituinjr.
10.22.2022

Huwebes, Oktubre 20, 2022

Pansurò pala ang Tagalog ng dustpan




PANSURÒ PALA ANG TAGALOG NG DUSTPAN
Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Binabasa ko ang maikling kwentong "Mga Tinig sa Dilim" ni Rosario De Guzman-Lingat sa kanyang aklat na "Si Juan: Beterano at iba pang kwento", pahina 85-99, nang mapuna ko ang isang salita, na sa tingin ko'y lumang Tagalog sa dustpan. 

Karaniwan kasi nating alam sa dustpan ay pandakot, subalit may iba pa pala. Ang pandakot kasi ay hindi lang dustpan kundi maaaring pala na pandakot ng buhangin. Mukhang eksakto ang pansurò para sa dustpan upang hindi maipagkamali sa pala.

Basahin natin ang dalawang talata na binabanggit ang pansurò sa pahina 86 ng nasabing aklat:

(1) May dala nang walis at pansurò ang babae nang magbalik. Maingat na tinipon ang durog na salamin, winalis sa pansurò. "Kumusta nga pala ang pinsan ninyo, Itay? Dumalaw kayo kangina, di ba?"

(2) Nailagay na ng babae ang lahat ng salaming basag sa pansurò. May kunot ng pag-aalala sa kanyang noo nang humarap sa kausap. "Bakit hindi pa ipasok sa pagamutan ng mga baliw? Higit siyang matutulungan doon."

Ipinakita ko ang usapan sa bawat talata, hindi lang ang pangungusap, upang mabatid natin paano ba isinulat ang kwento nang lumitaw ang salitang "pansurò" kaya natiyak nating dustpan ang tinutukoy.

Nagsaliksik pa tayo. Tiningnan natin sa makapal na UP Disksiyonaryong Filipino ang salitang pansurò, na binubuo ng unlaping "pan" at salitang ugat na "suro". Sa pahina 930 nito ay walang "pansurò" sa gitna ng mga salitang "pansuri" at "pant". Kaya tiningnan natin ang salitang ugat na "suro" sa pahina 1189, kung saan nakasulat:

su-rò png 1: salok na patulak, 2: pagtulis ng nguso, 3: [Sinaunang Tagalog] kutsara. Makikita sa titik o na may tuldik na paiwa sa taas na ito'y may impit ngunit mabagal ang bigkas, may diin sa "su". At sa kahulugan ay hindi lapat ang ikalawa at ikatlong kahulugan, subalit marahil ay ang una, dahil ang dustpan ay pandakot, na sumasalok na patulak, upang makuha ang dumi.

Marahil nga ay lumang Tagalog na hindi na ginagamit. Subalit kaygandang nakita natin ito na may sariling wika pala tayo para sa dustpan.

Napag-alaman natin sa Rizal Library website na si De Guzman-Lingat ay nabuhay mula 1924 hanggang 1997. Nakasulat doon: "Rosario de Guzman-Lingat (1924 – 1997) was a prolific Filipina author, producing the bulk of her writings from the 1960s to the 1970s.  Her works included novels and short stories that came out in the popular magazines of the time, scripts for television drams, essays, and poetry." http://rizal.library.ateneo.edu/index.php/node/796

Kaya ang salitang "pansurò" ay ginagamit noong bandang dekada singkwenta hanggang sisenta. Ayon sa kanyang talambuhay na sinulat ni Soledad Reyes, "Lubusang nanahimik si Lingat noong dekada walumpu subalit patuloy pa rin siyang bahagi ng sinumang magbabasa ng kanyang mga akda..."

Ngayon ay maaari na nating gamitin ang salitang "pansurò", at hindi lang "pandakot" (na magagamit din sa pala) para sa dustpan. Kumatha ako ng munting soneto hinggil dito.

PANSURÒ
Munting soneto ni GBJ

nabanggit sa isang kwento ang walis at pansurò
katumbas ng dustpan na salitang di pa naglahò
sa kwento ni Rosario De Guzman-Lingat nahangò
tila siya sa pag-unlad ng ating wika'y sugò

halina't Tagalog ng dustpan ay ating gamitin 
bilang ambag upang sariling wika'y payabungin
payak mang salita ngunt may katumbas sa atin
na ginamit ng husay ng mga ninuno natin

kaya pagpupugay, taos-pusong pasasalamat
ang ating paabot kay Rosario De Guzman-Lingat
kanyang mga kwento'y kaylalim mang kapara'y dagat
sa panitikang pambansa'y isa siyang alamat

teka, gagamitin ko muna ang pansuro't walis
upang mga alikabok sa paligid ay mapalis

10.20.2022

Sa bawat hakbang

SA BAWAT HAKBANG

sa bawat hakbang, patuloy pa ring nakikibaka
upang kamtin ng bayan ang panlipunang hustisya
itatag ang sistemang walang pagsasamantala
ng tao sa tao, walang kaapihan ang masa

sa bawat hakbang, kinakapa anong nasa budhi
kundi ang kabutihan ng kapwa't bayan kong sawi
durugin ang mapagsamantalang sistemang sanhi
ng laksa-laksang kahirapan ng maraming lipi

sa bawat hakbang, kalikasa'y pangangalagaan
kapaligiran ay di dapat maging basurahan
huwag minahin ang lupang ninuno't kabundukan
lutasin ang polusyon sa hangin at kalunsuran

sa bawat hakbang, sinasabuhay, sinasadiwa
ang prinsipyong makatao't makauring adhika
di nakalutang sa hangin, ang paa'y nasa lupa
para sa bayan, kapwa dukha't uring manggagawa

sa bawat hakbang, naglalakad sa daang maputik
o sa tigang na lupang pagkadukha'y natititik
sa kawalan ng hustisya, puso'y naghihimagsik
katarungan para sa lahat yaring aking hibik

- gregoriovbituinjr.
10.19.2022    

Miyerkules, Oktubre 19, 2022

Mga aklat ng kwento

MGA AKLAT NG KWENTO

kailangan kong magbasa-basa ng mga kwento
upang ako'y maging pamilyar sa pagkatha nito
makilala ang may-akda't ang kanilang estilo
kung bakit kwento nila'y kinagiliwan ng tao

si Liwayway Arceo ay may "Mga Piling Katha"
kay Maximo Ramos ay kwento niyang saling wika
kay Rosario De Guzman-Lingat na kwentong kinatha
kay Rabindranath Tagore na kwento niyang akda

paano nga ba ang maiikling kwento'y gagawin
una, kwento nila'y basahin at sadyang namnamin
ang saya, lungkot, libog, tunggalian, luha'y damhin
upang makatas ang buod na isip ay pukawin

namnamin upang malasap yaong kaibuturan
ng kwentong kinatha sa kanilang kapanahunan
pagbabasa ng talata't anong nasa pagitan
upang pagkatha ng sariling kwento'y magampanan

sa mga may-akda ng kwento'y maraming salamat
dahil ang kanilang estilo'y nakakapagmulat
prinsipyo't lakang akda nila'y nadaramang sukat
na sa aking puso't diwa'y tila kulog at kidlat

- gregoriovbituinjr.
10.19.2022

* litrato ng mga aklat mula sa aklatan ng makata

Lunes, Oktubre 17, 2022

Salamisim

SALAMISIM

nagtago ang buwan sa kabila ng mga ulap
tila ba ako'y di masambit ang mga pangarap
mayroong simuno't panaguri sa pangungusap
upang mabanggit ang nakalutang sa alapaap

nangingilid pa rin sa luha ang tangan kong pluma
bakit di pa rin lumalaya sa hirap ang masa?
mahirap pa rin ang masisipag na magsasaka
o ang talagang problema'y ang bulok na sistema?

dinig ko pa rin ang hunihan ng mga kuliglig
habang sa lamig ang katawan ko'y nangangaligkig
alagaan natin ang kalikasan at daigdig
at sa uring manggagawa'y makipagkapitbisig

patuloy akong susulat para sa uri't bayan
magpapahinga lang sa pagdatal ni Kamatayan

- gregoriovbituinjr.
10.17.2022    

Linggo, Oktubre 16, 2022

Sa landas ng pagkatubos?

SA LANDAS NG PAGKATUBOS?

nahuling anak ng Sekretaryo
ng Kagawaran ng Katarungan
sangkilong kush o dwarf marijuana
yaong sa suspek ay nakumpiska

naulat na sabi ng Kalihim:
"I wish my son a path to redemption!"
kaypalad ng anak, di natokhang
napiit man, buhay hanggang ngayon

subalit sa maraming natokhang
mga pamilya'y nagtatangisan
walang due process, basta pinaslang
at sinabi lang sila'y nanlaban

dahil nga ba sila'y mga dukha
kaya wastong proseso ay wala
ang mga ina'y nangungulila
path to redemption ba'y nahan na nga?

ang redemption pala'y pagkatubos
tulad daw ng nangyari kay Hesus
bakit ang tinokhang, dito'y kapos?
hustisya ba'y may piring at gapos?

katarungan sa mga pinaslang!
panagutin ang maysala't halang!
path to redemption kaya'y may puwang?
kung dugo'y tigmak sa lupang tigang

- gregoriovbituinjr.
10.16.2022

Pinaghalawan:
redemption - 1. pagkatubos, pagtubos; 
2. sa teolohiyang Kristiyano, pagkakaligtas sa mga kasalanan
mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, pahina 1044