Huwebes, Marso 9, 2023

Pagpapatuloy

PAGPAPATULOY

patuloy akong magsusulat ng mula sa puso
tulad ng panghaharana sa diwata't kasuyo
upang maisatitik, malimbag, nang di maglaho
animo'y di napapagod, pagkatha'y walang hinto

patuloy akong kakatha nang may ngiti sa labi
habang pinupuna ang gawa ng imbi't tiwali
bakasakaling makatulong sa bayan kong sawi
dahil sa kawalang hustisya't tusong naghahari

patuloy kong tutulain ang mga kabaliwan
ng sistemang mapagsamantala sa mamamayan
sa mga taludtod at saknong ay ilalarawan
ang kalagayan, ang kasawian, ang karukhaan

halina't tumuloy sa daigdig ko't guniguni
at makinig sa marami kong kwento't sinasabi
anang awit, totoy, ingat ka't huwag magpagabi
baka wala nang masakyang dyip, taksi, o L.R.T.

kahit tumanda na'y patuloy akong magsusulat
ng tula, kwento't sanaysay upang makapagmulat
nais kong akdain ang nobelang nadadalumat
na sana'y magawa habang araw pa'y sumisikat

- gregoriovbituinjr.
03.09.2023

Miyerkules, Marso 8, 2023

Pagpupugay sa kababaihan

PAGPUPUGAY SA KABABAIHAN

ano nga bang ugat ng inyong kaapihan
gayong di kayo dapat api sa lipunan
pagkat kalahati kayo ng daigdigan
at kami'y mula sa inyong sinapupunan

api ba dahil sa sistemang patriyarkal?
dahil ba nanalasa'y sistemang kapital?
ah, bakit, gayong mundo'y inyong iniluwal
kayo ang aming ina, inang mapagmahal

ilaw ng tahanan ay di dapat mapundi
dahil lalaban din kayo pag naaapi
kayo ang nag-alaga sa aming paglaki
dahil sa inyo, lagay namin ay bumuti

ating itayo ang lipunang makatao
na walang mahirap at mayaman sa mundo
kung saan ang bawat isa'y nirerespeto
at walang pagsasamantala sa kapwa mo

katawang biyolohikal ma'y magkaiba
ay di rason upang kayo'y masamantala
baguhin na natin ang bulok na sistema
nang makamit din ang panlipunang hustisya

- gregoriovbituinjr.
03.08.2023

Martes, Marso 7, 2023

Alasuwas

ALASUWAS

nararamdaman na natin ang alasuwas
pagkat panahon ay di na maaliwalas
pabago-bago ang klima, di na parehas
ng dati, ramdam mo talagang nababanas

pinapawisan nga tayo sa sobrang init
ngunit grabe ang pawis, tayo'y nanlalagkit
tapos ay biglang uulan ng anong lupit
baha na sa lansangan ay biglang iinit

di ka makatulog pagkat klima na'y grabe
lalo't nadama ang alasuwas kagabi
sa nagbabagong klima'y ating masasabi
dapat manawagan ng climate emergency

pagkat di na karaniwan ang ganyang klima
biglang iinit, biglang uulan, ano na?
tayong naririto'y may magagawa pa ba?
klima'y nangangailangan din ng hustisya

coal at fossil fuel ang sanhing lumilitaw
kaya climate emergency na'y lumilinaw
di sapat ang sumigaw ng "Climate Justice Now!"
dapat na tayong magkaisa't magsigalaw

- gregoriovbituinjr.
03.07.2023

* alasuwas - (1) napakainit na panahon; (2) bagay na maalinsangan, mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, p. 30

Paano binibilang ang araw sa nakatakdang petsa?

PAANO BINIBILANG ANG ARAW SA NAKATAKDANG PETSA?
Munting pagninilay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Siyam na araw ang Alay-Lakad Laban sa Kaliwa Dam, mula Pebrero 15-23, 2023. Iyan ang nakasulat sa mga press release at tarpouline.

Sumama ako sa mahabang lakad na iyon mula General Nakar hanggang Malacañang, hanggang mag-uwian mula sa tinuluyan sa Paco noong Pebrero 24. Nang nasa tinuluyang covered court na kami sa Antipolo, nakita kong may inilabas ang ilang support group na tarpouline hinggil sa nasabing alay-lakad na ang petsa ay Pebrero 15-24, 2023. Marahil, tulad ko, ay may magtatanong, bakit iba ang petsa nila?

May ilang sumagi sa aking isipan. Baka dahil siyam na araw ang lakad na nagsimula ng Pebrero 15, idinagdag nila sa petsa 15 ang numero nuwebe, kaya 15 + 9 = 24. Kaya akala nila at pinagawa sa tarp ay Pebrero 15-24, 2023. Lumalabas na sampung araw ang lakaran.

Marahil naisip nilang di pa naman tapos sa Pebrero 23 ang Alay-Lakad dahil tumuloy pa kami sa Paco Catholic School hanggang Pebrero 24, na petsa naman na kami'y nag-uwian. Kaya nga may Welcome na nakasulat. Gayunman, maraming salamat sa kanilang pagsuporta sa laban ng mga katutubo.

Gayunman, pag binilang talaga natin, hindi nila isinama ang petsa 15 sa bilang kung siyam na araw talaga. Datapwat kung isinama nila ang petsa 15 sa siyam na araw, na ang 15 ang unang araw, papatak na 23 ang ikasiyam na araw. Subukan mo, bilangin mo sa daliri. (1) Feb 15; (2) Feb 16; (3) Feb 17; (4) Feb 18; (5) Feb 19; (6) Feb 20; (7) Feb 21; (8) Feb 22; (9) Feb 23; at pangsampung araw ang Feb 24.

Hindi ko isinulat ang sanaysay na ito upang manlibak o mamuna ng pagkakamali, kundi makagawa ng pormula sa matematika pag nakasalubong muli natin ang ganitong pangyayari.

Napaisip ako. Anong pormula sa matematika upang sa bilang ay naisasama nila ang unang araw, at hindi basta mina-maynus lang o ina-add lang ang bilang ng araw sa petsa? Tulad ng petsa 15 plus siyam na araw kaya naging 24. Na pag binilang mo sa daliri, mali. Dahil sa pormulang iyon ay hindi nila isinama ang unang araw. Paano kung mahabang lakaran na tulad ng sinamahan ko noong Climate Walk mula Luneta hanggang Tacloban mula Oktubre 2 - Nobyembre 8, 2014? Ilang araw talaga iyon?

Balikan natin ang ating paksa:
Petsa 15 + 9 na araw = Petsa 24
Petsa 24 - 9 na araw = Petsa 15.

Sa pagtingin ko, pag nagbibilang ng araw sa isang nakatakdang bilang ng petsa, dapat ay ganito ang pormula:

Given:
A = petsa ng unang araw
B = bilang kung ilang araw 
C = petsa ng huling araw

Formula 1:
A + (B - 1) = C

Feb 15 + (9 - 1) = C
Feb 15 + 8 = C
Feb 15 + 8 = Feb 23

Iyung minus 1 ay upang maisama ang unang araw. Kaya maaaring ganito rin ang formula.

Formula 2:
(A - 1) + B = C

(Feb 15 - 1) + 9 = C
Feb 14 + 9 = C
Feb 14 + 9 = Feb 23

Subukan naman natin ang pormulang ito sa siyam na araw na Lakad Laban sa Laiban Dam noong Nobyembre 4-12, 2009 na nilahukan ko rin noon.

Given:
A = petsa ng unang araw
B = bilang kung ilang araw 
C = petsa ng huling araw

Formula 1:
A + (B - 1) = C

Nov 4 + (9 - 1) = C
Nov 4 + 8 = C
Nov 4 + 8 = Nov 12

Formula 2:
(A - 1) + B = C

(Nov 4 - 1) + 9 = C
Nov 3 + 9 = C
Nov 3 + 9 = Nov 12

Paano naman pag ginamit ang pormulang iyan sa Climate Walk mula Luneta hanggang Tacloban noong Oktubre 2 - Nobyembre 8, 2014? Una, dahil dalawang magkaibang buwan ang nabanggit, paghiwalayin muna natin.

Formula 3: para sa Oktubre
(C - A) + 1 = B
(Okt 31 - Okt 2) + 1 = B
(31 - 2) + 1 = B
29 + 1 = 30 days

Formula 3: para sa Nobyembre
(C - A) + 1 = B
(Nov 8 - Nov 1) + 1 = B
(8 - 1) + 1 = B
7 + 1 = 8

30 days + 8 days = 38 days

Kaya 38 days ang nilakad naming Climate Walk mula Luneta hanggang Tacloban. Ang Nobyembre 8, 2014 ang unang anibersaryo ng superbagyong Yolanda.

Maraming salamat sa munting pagkakamaling iyon na nabanggit sa unahan ng sanaysay na ito, at nakaisip ako ng pormula na maaari ring pagnilayan ng iba. At nagawan ko pa ito ng tula.

HUWAG KALIMUTAN ANG UNANG ARAW SA BILANG

pagkakamali sa petsa'y napagnilayan
at nakagawa ng pormula sa sipnayan
o matematika kaya puso'y gumaan
at nagamit pa ang mga napag-aralan

mabuti't napuna ko ang pagkakamali
pinagnilayan ito't maiging sinuri
gamit ang sugkisan sa paglilimi-limi
pormula'y nagawa upang di magkamali

ang unang araw ay di dapat malimutan
tandaang laging kasama iyon sa bilang
bilangin man ng daliri'y nagtutugmaan
buti't nagawa'y pormula o panuntunan

nagawang pormula'y ambag na sa pagsulong
ng sipnayan, at nawa ito'y makatulong

* sipnayan - matematika
* sugkisan - geometry

Nabuo ko rin

NABUO KO RIN

nabuo rin ang palaisipan
na kanina'y aking sinagutan
isa ito sa aking libangan
na talagang kinagigiliwan

nasasanay ka na sa salita
bokabularyo pa'y nahahasa
nababatid pa'y bagong kataga
na magagamit din sa pagtula

at dito pa'y itinataguyod
sariling wikang nakalulugod
nagagamit sa pananaludtod
ng makatang wala namang sahod

masaya talagang makabuo
lalo't may salitang nahahango
ang libangang nakararahuyo
sana'y patuloy at di maglaho

- gregoriovbituinjr.
03.07.2023

Kwento - Bayanihan sa dyip

BAYANIHAN SA DYIP
Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

“Mama, bayad po,” sabi ng babae sa dulo ng sinasakyan kong dyip. Inabot naman ng katabi niyang lalaki sa akin ang isang lukot na bente pesos, na iniabot ko naman sa tsuper ng dyip. Ang ruta niyon ay mula Tayuman hanggang Lardizabal sa Maynila.

“Ito po ang sukli,” ang sabi naman ng tsuper, at iniabot ko naman mula sa tsuper patungo sa lalaki ang baryang otso pesos, hanggang iyon na’y kunin ng babaeng nakaupo sa dulo ng dyip.

Mayroon na namang nagbayad. At ganoon muli ang naging proseso. “Bayad po. Diyan lang sa may España.” “Sukli po, ale.” “Bayad. Pakibaba lang po sa Honradez.” “Para! Ito po ang bayad,” sabay baba.

Minsan, sa tapat ng Pantranco ay sumakay ako ng dyip na may karatulang Quiapo-SM West upang makarating sa SM North. Paano nangyari iyon? Ang West ay kalye, habang mall ang North.

Napansin ko sa araw-araw kong pagsakay ng dyip, rutang Bustillos patungong Divisoria, Pasig-Palengke-Quiapo, Balic-Balic-España, Cubao-Welcome Rotonda,  aba’y ganoon pa rin lagi ang proseso.  Bayad-sukli-bayad-sukli ng mga hindi naman magkakakilala. At saka ko napagtanto na ito ang kasalukuyang bayanihan. Ang alam kasi natin sa bayanihan ay yaong pagtutulungan ng mga magkakanayon sa sama-sama nilang pagbubuhat at paglilipat ng bahay. Subalit bihira na ito ngayon dahil karamihan lalo na sa lalawigan, ay kongkreto na ang mga bahay. Kaya bihira nang nagaganap ang ganoong uri ng bayanihan. Subalit sa loob ng dyip ay kitang-kitang buhay na buhay ang bayanihan.

Matindi pa, ang nagtutulungan at kusang nag-aabot ng bayad at sukli ay mga di magkakilala at doon lang sa dyip unang nagkasama. 

Makikita mo ang diwa ng tiwalaan, dahil di nila ibinubulsa ang iniabot na bayad o sukli ng kapwa pasahero, kundi iniaabot talaga sa tsuper ang bayad at ibinabalik naman ang sukli sa pasaherong nagbayad.

Minsan pa, pag nasiraan ang dyip ay nagkukusa na ang tsuper na ibalik ang bayad ng mga pasahero. Dahil na rin hindi niya nakumpleto ang serbisyo, o hindi niya naihatid ang pasahero sa dapat nitong babaan. Para bang may batas na hindi nakasulat subalit madalas nangyayari. At alam na alam nila iyon. Walang lamangan. Parehas sila kung lumaban.

Sinabi ko ang aking ideya o nakita sa ilan kong mga tula, at nag-usap kami ng isang magaling na guro hinggil dito. Sabi ko’y may makabagong bayanihan na dapat maisalibro rin, at ito nga ang bayanihan sa loob ng mga pampasaherong dyip. Ang mga taong hindi magkakakilala ay nag-aabutan ng bayad at sukli nang walang samaan ng loob, o wala nang anumang usapan. Ang nasabi ng guro, “Tama. Iyan nga ang buhay na halimbawa ng bayanihan na dapat nating ituro sa mga estudyante.”

Subalit sa nakaambang jeepney modernization, imbes na mukhang dyip, ay parang minibus na ang itsura. Ngayon nga sa mga nasasakyan kong ejeep o electronic jeep ay may konduktor na sa dyip, tulad ng biyaheng Cubao-Antipolo. Hindi tulad ng mga dyip sa Maynila na bihira ang konduktor. Ang tanong agad na sumagi sa aking isipan, “Mawala kaya ang makabagong bayanihan ng mga pasahero sa dyip?”

Habang isinusulat ito’y nagaganap ang isang linggong protesta ng mga tsuper at opereytor ng dyip upang iparating sa pamahalaan na tutol sila sa PUV modernization, dahil bukod sa uutangin sa Tsina ang dyip, hindi pa kaya ng mga tsuper na bayaran ang milyones na halaga ng bagong dyip. At nakita rin natin sa mga balita na ang Francisco Motors ay handang gumawa ng mga dyip na kailangan. Ngunit bakit di masuportahan ang gawang sariling atin? Dahil ba wala ritong limpak na kickback?

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), isyu ng Marso 1-15, 2023, pahina 18-19.

Nakatitig sa lupa

NAKATITIG SA LUPA

nakatitig sa lupa
naglalabas ng luha
nagtatanggal ng muta
gumagana ang diwa

patuloy lang sa gawa
kahit na walang-wala
kamoteng inilaga
ang inagahang sadya

may naglalarong pusa
may asong nakawala
may batang gumagala
may nagwawalang siga

natapos na ang digma
sa isip ng makata
at ngayon naghahanda
sa parating na sigwa

- gregoriovbituinjr.
03.07.2023